ماڵپەری هەواڵی هاناخه بەر

بە پێی ڕاپۆرتی هاناخه به ر ، کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە ڕۆژی ١١ی کانوونی دووەمی وەک "ڕۆژی جیهانی شاخ" دەستنیشان کردووە. ڕۆژی جیهانی شاخ دەرفەتێکە بۆ بیرخستنەوە و هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە گرنگی شاخەکان بۆ ژیان، بۆ تیشک خستنە سەر دەرفەت و سنوورداربوونی ئیکۆسیستەمی شاخەکان، هەروەها بۆ دانانی بناغە بۆ هاوبەشیکردن بۆ هێنانەدی گۆڕانکاری ئەرێنی لە شاخ و بەرزاییەکانی جیهان.

شیدە عەتاری لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەنووسان جەختی لەوە کردەوە کە گرنگی ڕۆژی جیهانی شاخ لەم ساڵدا لەسەر تەوەری "نۆژەنکردنەوەی ئیکۆسیستەمی شاخ"یە، کە هاوتەریبە لەگەڵ پلانی دەیەی ٢٠٢١-٢٠٣٠ی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (نۆژەنکردنەوەی ئیکۆسیستەم). شاخەکان خزمەتگوزاری ئیکۆسیستەم پێشکەش بە 1.1 ملیار دانیشتووی شاخ و ملیارەها کەسی دیکە کە لە ناوچە نزمە وابەستەکراوەکاندا دەژین. ئیکۆسیستەمی شاخاوی تەندروست یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و مەترسییەکانی پەیوەندیدار. شاخەکان نزیکەی چارەکێکی زەوی داگیر دەکەن و زۆربەی خاڵە گرنگەکانی جۆراوجۆری زیندوو لەخۆدەگرن. میوانداری جۆراوجۆری کولتووری گەورە دەکەن لە نێوان ئەو کەسانەی کە خۆیان لەگەڵ ئاستەنگەکانی ژیانی شاخاویدا گونجاندووە. نەریتە تایبەتەکان و دیمەنە سەرسوڕهێنەرەکانی شاخەکە ژمارەیەکی زیاتر لە گەشتیاران بۆ خۆیان ڕادەکێشن.

ئاماژەی بەوەشکرد: شاخەکان، وەک تاوەری ئاوی سروشتی، ئاوی شیرین بۆ نیوەی مرۆڤایەتی دابین دەکەن. ڕۆڵی شاخەکان لە هەڵمژینی ئاو و هەڵگرتن و ئازادکردنی ئاو یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی ئیکۆسیستەمەکان و پاڵپشتی کشتوکاڵ و دابینکردنی وزەی پاک. ئیکۆسیستەمی شاخەکان یەدەگی سروشتین و کۆمەڵێک سەرچاوەی گرنگی بەرفراوانیان هەیە لەوانە ئاژەڵ، ڕووەک و هەروەها کانزاکان. لە ڕووی کاراییەوە شاخەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ژینگەی زەوی و پرۆسەی ئابووریدا. بەکارهێنانی شاخەکان بۆ دارستان و باخداری و دەرهێنانی کانزا و ئاژەڵداری و گەشتیاری و کات بەسەربردن گرنگییەکی گەورەی ئابووری هەیە.

بە وتەی پسپۆڕێکی ئیکۆلۆژی ناوچە شاخاوییەکان و بەرپرسی کاروباری شاخەکانی ڕێکخراوی پاراستنی ژینگە، شاخەکان وەک بەربەستێک کاردەکەن لە بەرامبەر ڕۆیشتنی بای هەڵگری شێ و کۆنتڕۆڵکردنی بارانبارین لە ناوچە نزیکەکان. بڕێکی زۆر ئاو لە شێوەی سەهۆڵدا لە بەرزاییە بەرزەکانی زۆرێک لە شاخەکاندا هەڵدەگیرێت. زیاتر لە 90%ی یەدەگی ئاوی شیرینی زەوی لە شێوەی سەهۆڵبەندانی شاخدایە کە لە وەرزی گەرما و وشکدا دەتوێتەوە و دەڕژێتە ناو ڕووبارەکانەوە.

ڕوونیشی کردەوە: سروشتی ئێران بە هۆی تایبەتمەندییە تایبەتەکانیەوە هەمیشە سەرنجی گەشتیارانی ناوخۆ و بیانی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. لەم نێوەندەدا چەند شوێنێکی کەم ناسراو نین کە باشترە بە نادیار بمێننەوە بۆ ئەوەی ژێرخانی پێویست بۆ بوونی گەشتیار لەو ناوچانە دابین بکرێت و ئەگەری بەڕێوەبردن و دانانی ئەمیندارێک بۆ هەریەکێک لەو ناوچانە دیاری بکرێت لە هەیکەلی حکومەتدا بۆ ئەوەی شاهیدی دۆخێکی هاوشێوەی ئەو دۆخەی سەرەوە ببینین.. داماوەند، عەلام کوح، سابلان و هتد تێدەپەڕن، با نەبین.

عەتاری درێژەی بە قسەکانی دا: لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین ئاماژە بە "پلانی سیمۆرگ"ی شاخەکانی ئێرانیش بکەین. پڕۆژەی سیمۆرگ لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن فیدراسیۆنی شاخەوانی و شاخەوانی وەرزشییەوە پەسەندکرا. یەکێک لە ئامانجە هەرە گرنگەکانی پلانی شاخەوانی سیمۆرغ گەشتکردن و گەشتکردن بوو بۆ شاخەوانەکان بۆ دوورترین شوێنەکانی ئێران، بۆ ئەوەی بتوانن زانیاری لەسەر کولتوور و ئەخلاقی خەڵکی خاکەکەمان بزانن. ئامانجی تریش هاوکاریکردنی ئابوری گوندنشینان و باشترکردنی گوزەرانی خەڵکی ڕەسەنی هەرێم بوو، بەجۆرێک کە دواجار ببێتە هۆی خۆشگوزەرانی گەشتیاری گوندنشین و ئیکۆتۆریزم و تەنانەت لەگەڵ جێبەجێکردنی ئەم پلانەشدا، شارۆچکە بچووکەکان بەدرێژایی ڕێگای ئەم شاخەوانانەش سوودمەند دەبن.

ئاماژەی بەوەشکرد: بەپێی پلانی شاخەوانی سیمۆرگ، ئەو کەسانەی کە بە پشتبەستن بەو ئامانج و مەرجانەی فیدراسیۆن دیاریی کردووە، دەتوانن لە هەر کاتێکدا سەرکەون بۆ ئەم لوتکەی دیاریکراوە و بەڵگەنامەی پێویست پێشکەش بە فیدراسیۆن بکەن، شانازییان پێدەگات کە شاخەوانی سیمۆرگ وەربگرن نیشانە. سەرەڕای ئەو ئامانجە ئەرێنییانەی کە پلانی سیمۆرگ لە مێشکیدا بوو، بەهۆی هێنانە ناوەوەی شاخەکانی کەمتر ناسراو لەلایەن هەندێک پارێزگاوە بۆ ئەم پلانە، سەرنجی گشتی بۆیان ڕاکێشرا، هەروەها بەهۆی ئەوەی ژێرخانی پێویست ئامادە نەبوو، ئامادەبوون گەشتیاران کاریگەری وێرانکەری لەسەر ئەم ناوچە پاکانە هەبووە، دەتوانرێت بڵێین کە زۆر سەرکەوتوو نەبووە.

شارەزایەکی ئیکۆلۆژی ناوچە شاخاوییەکان و بەرپرس لە کاروباری شاخەکانی ڕێکخراوی پاراستنی ژینگە سەبارەت بە هۆکارەکانی لەناوچوونی شاخەکان ڕایگەیاند: ناوچە شاخاویەکان هەستیارن بە وێرانکاری بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤ و گۆڕانی کەشوهەوا، بەشێوەیەک کە پاککردنەوەی دارستانەکان بۆ... کشتوکاڵ، نیشتەجێبوون و دروستکردنی ژێرخانی دیکە بەهۆی لێواری بەرزی ناوچە شاخاوییەکان دەتوانێت ببێتە هۆی وەرینی خاکی جددی و هەروەها لەدەستدانی شوێنی نیشتەجێبوون. خاڵی گرنگ ئەوەیە کە وەرینی زەوی و پیسبوون زیان بە کوالیتی ئەو ئاوە دەگەیەنێت کە دەڕژێتە خوارەوە.

ئاماژەی بەوەشکرد: لەنێو ئەو وێرانکاریانەی کاریگەری لەسەر شاخەکان هەیە، دەتوانین ئاماژە بە کاریگەرییە ژینگەییەکانی کانگاکان بکەین، کە دەتوانێت لەسەر ئاستی ناوخۆیی و ناوچەیی و جیهانی خۆی نیشان بدات. لە نێوان کاریگەرییە نەرێنییەکانی کانگادا بۆ ژینگە، دەتوانین ئاماژە بە گۆڕانی کەشوهەوا، دارستانبڕین، لەناوبردنی شوێنی نیشتەجێبوون، لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو، وەرینی زەوی، دروستکردنی کونە ژێرئاوکەوتووەکان، پیسبوونی خاک، ئاوی ژێرزەوی و ئاوی سەرزەوی بەهۆی ماددە کیمیاییەکانی پرۆسەکانی کانگاکردنەوە بکەین. هەروەها ئەم پرۆسانە بەشدارن لە گۆڕانی کەشوهەوا لە ڕێگەی دەردانی کاربۆنەوە، ئەمەش کاریگەری لەسەر بەرگەهەوا دەبێت.

عەتاری لە درێژەی قسەکانیدا وتی: لە شاخەکان کاریگەری وشکەساڵی و لافاو و زەوی لەرزین زیاترە. گۆڕانی کەشوهەوا بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و گۆڕانی شێوازی بارانبارین بووەتە هۆی گۆڕانکاری لە ڕووەک و ئاژەڵەکانی ناوچە شاخاوییەکان و دانیشتوانی ئەو ئیکۆسیستەمانە ناچار دەکات خۆیان لەگەڵ خۆیان بگونجێنن یان کۆچ بکەن، هەروەها بوونەوەرەکانی شاخ بەهۆی دارستانبڕین، ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکان، ڕاوکردن، ڕاوکردن نایاسایی و فراوانبوونی شارەکان مەترسی لەسەرە. هەروەها ناوچە شاخاویەکان بەرکەوتەی مەترسی و کارەساتی سروشتی وەک بەفربارین و زەوی لەرزین و لافاوێکی لەناکاو کە بەهۆی توانەوەی سەهۆڵبەندانەکانەوە دروست دەبێت.

ئاماژەی بەوەشکرد: شاخەکان تاوەری ئاون بۆ دەشتەکانی خوارەوەیان. ڕووبارە گەورەکان لە شاخەکانەوە سەرچاوە دەگرن. بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا لەم ساڵانەی دواییدا ڕەوتی گەورە لە سیستەمی ئاودا هەبووە. ڕژانی ڕووبارەکانی پێشبینی نەکراو، لافاو و وشکەساڵی بەردەوام دەبنە ڕووداوی ساڵانە. بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا لە ناوچە شاخاوییەکان، دابەشبوونی بەرزی ڕووەک دەگوازرێتەوە بۆ بەرزاییە بەرزەکان و ڕەنگە هەندێک جۆری سنووردار لە لوتکەی شاخەکاندا لەناو بچن.

شارەزایەکی ئیکۆلۆژی ناوچە شاخاوییەکان و بەرپرسی کاروباری شاخەکانی ڕێکخراوی پاراستنی ژینگە سەبارەت بە ڕێگاکانی پاراستنی شاخەکان ڕایگەیاند: لە وەرزی لوتکەی سەرکەوتندا، شاخەوانان دەبێت بە هەماهەنگی لەگەڵ فیدراسیۆنی شاخەوانی و مۆڵەت لە فیدراسیۆنی شاخەوانی بە شێوەی... گروپە ڕێگەپێدراوەکان بە مەبەستی کەمکردنەوەی کاریگەرییە زیانبەخشەکانی بەهۆی لێشاوی گەشتیاران بۆ شاخەکان پێویستە تەندروستییان مسۆگەر بکات، و ئەگەر بتوانرێت، شێوازەکانی گواستنەوەی ژینگەدۆستانە وەک پیاسەکردن، پاسکیلسواری، بەکارهێنانی گواستنەوەی گروپی، و بەکارهێنانی ئاژەڵ تا ئەو جێگایەی کە دەتوانرێت بگەنە شوێنی مەبەست.بۆ هەڵبژاردن

لە کۆتاییدا عەتاری جەختی لەوە کردەوە: پێویستە هەموومان بە ڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ سروشتدا بکەین، وەک ئەوەی لە ژیانی ماڵەکەی خۆماندا ئامادە بێت و هیچ شوێنەوارێک بەجێ نەهێڵێت. گرنگیدان بە کاریگەری چالاکییە گەشتیارییەکانیان لەسەر کۆمەڵگەی ناوچەکە. دوور بکەوەرەوە لە زیانگەیاندن بە گیا و گیاندارەکانی ناوچەکە و پیسبوونی خاک و ئاو. زبڵ و خاشاکەکانی خۆیان و ئەگەر بتوانن ئەو زبڵ و خاشاکانەی کە کەسانی دیکە بەجێیان هێشتووە کۆبکەنەوە و لەگەڵ خۆیان بیبەن بۆ خاڵە نزمەکان.