ماڵپەری هەواڵی هاناخه بەر

بە پێی ڕاپۆرتی هاناخه به ر  وە بەپێی ئاژانسی نیو ئەتڵەس، توێژینەوەیەکی نوێ کە وردەگەردیلە بەکاردەهێنێت بۆ زیادکردنی ژمارەی خانەکانی بەرگری "باشە" تێکچوونی خانەکانی دەماری لە مشکەکاندا پێچەوانە کردەوە کە نیشانەکانی نەخۆشی ئیسکەلەرۆسیس (MS)یان هەبووە، و زیاتر لە یەک لەسەر سێیان چارەسەرکراون

ئەم دۆزینەوە توانای ئەوەی هەیە ببێتە هۆی چارەسەری نوێ، نەک تەنها بۆ نەخۆشی ئیسکەلەرۆسیس، بەڵکو بۆ نەخۆشیەکانی تری بەرگری خۆکار وەک شەکرەی جۆری یەکەم.

نەخۆشی ئیسکەلەرۆسیس یان ئێم ئێس، نەخۆشییەکی بەرگری خۆکارە کە چارەسەر ناکرێ، بەهۆی ئەوەی خانەکانی بەرگری لەش بە هەڵە هێرش دەکەنە سەر ئەو دەمارانەی کە زانیاری دەنێرن بۆ مێشک و بڕبڕەی پشت. ئەم نەخۆشیە نزیکەی ٣ ملیۆن کەسی لە جیهاندا گرتووە.

Multiple Sclerosis یان MS واتە ڕەقبوونی شانەکانی لەش، کە بە کورتکراوەی MS ناسراوە و نەخۆشییەکی هەوکردنە کە تێیدا غەلافی مایلین خانە دەمارییەکانی مێشک و بڕبڕەی پشت تێکدەچێت. ئەم برینە دەتوانێت توانای بەشەکانی کۆئەندامی دەمار تێکبدات کە بەرپرسن لە ڕێنماییکردن و دەبێتە هۆی چەندین نیشانە و نیشانەی جەستەیی.

MS بە چەندین شێوە دێت، لەگەڵ نیشانە نوێیەکان یان بە قۆناغ دووبارە دەبنەوە (فۆڕمی دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە) یان بە تێپەڕبوونی کات (شێوەی دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکە). ئەگەری ئەوە هەیە کە نیشانەی نەخۆشییەکە لە نێوان دووبارەبوونەوەی نەخۆشییەکەدا بە تەواوی نەمێنێت؛ بەڵام کێشەی هەمیشەیی دەمار بە بەردەوامی ڕوودەدات، بەتایبەتی لەگەڵ پێشکەوتنی نەخۆشییەکە لە قۆناغەکانی دواتردا. هەرچەندە هۆکاری ئەم نەخۆشییە نەزانراوە، بەڵام میکانیزمی سەرەکی بۆی بریتییە لە تێکچوونی سیستەمی بەرگری لەش یان تێکچوونی ئەو خانانەی کە غەلافی مایلین بەرهەمدەهێنن.

هۆکارەکانی ئەم میکانیزمانە بریتین لە هۆکارە بۆماوەییەکان و هۆکارە ژینگەییەکانی وەک تووشبوون. بەزۆری نەخۆشی ئێم ئێس بە پشتبەستن بە نیشانە و نیشانەکان و ئەنجامی پشکنینە پزیشکییەکان دەستنیشان دەکرێت. پێشتر هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ نەخۆشی ئێم ئێس نەبووە تا ئەو کاتەی توێژەرانی کەنەدی سەرکەوتنیان بەدەستهێنا لە چارەسەرکردنیدا. ئەو چارەسەرانەی کە هەن بە مەبەستی باشترکردنی کارکردنی لەش لە دوای هەر هێرشێک و ڕێگریکردن لە هێرشی نوێ ئەنجام دەدرێن.

هەرچەندە ئەو دەرمانانەی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی ئێم ئێس دەنووسرێن تا ڕادەیەک کاریگەرن، بەڵام کاریگەری لاوەکیشیان هەیە کە بەرگەگرتنی ئەستەمە. هەرچەندە کەمیی بەڵگە هەیە بۆ کاریگەری چارەسەرە بەدیلەکان بۆ ئێم ئێس، بەڵام زۆر کەس بەدوایاندا دەگەڕێن. پێشبینیکردنی دەرئەنجامی درێژخایەنی ئەم چارەسەرانە زۆر ئەستەمە، بەڵام قبوڵکراوترین دەرئەنجام لە ژناندایە، ئەو کەسانەی لە تەمەنێکی بچووکتردا تووشی نەخۆشییەکە دەبن، ئەو کەسانەی کە دووبارەبوونەوەی ئەڵقەیان هەیە، و ئەو کەسانەی کە تووشی هێرشێکی کەم بوون لە... قۆناغە سەرەتاییەکان دەتوانرێت ببینرێت.

تەمەنی ئەو کەسانەی کە تووشی نەخۆشی ئێم ئێس بوون ٥ بۆ ١٠ ساڵ کەمترە لە چاو کەسانی تر. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لە جیهاندا لە نێوان ٢ بۆ ٢.٥ ملیۆن کەس تووشی ئەم نەخۆشییە بوون، هەرچەندە ڕێژەی تووشبوون لە ناوچە جیاوازەکانی جیهان و لە نێوان کۆمەڵگە جیاوازەکاندا زۆر جیاوازە. ئەم نەخۆشیە بەزۆری لە نێوان تەمەنی ٢٠ بۆ ٥٠ ساڵیدا ڕوودەدات و لە ئافرەتاندا نزیکەی ٣ هێندەی پیاوان زیاترە. ئێم ئێس لە ساڵی ١٨٦٨ لەلایەن ژان مارتن شارکۆتەوە وەسف کراوە.

خانەکانی T کاریگەر بەشێکن لە یەکەم هێڵی بەرگری جەستە لە دژی ئەم داگیرکەرانە. بەڵام لە نەخۆشی ئێم ئێسدا، ناتوانن بزانن کە غەلافی چەوری پارێزەر (مایلین) کە خانە دەمارییەکان دەگرێتەوە بەشێکی ئاسایی جەستەیە و هێرش دەکاتە سەری و دەبێتە هۆی هەوکردن و زیان. زیانگەیاندن بە مایلین ڕێگری دەکات لە گواستنەوەی ئیمپاڵسی دەمار لە هەموو جەستەوە بۆ مێشک. لە لایەکی دیکەوە خانەکانی T ڕێکخەر (T regs) ناسراون کە هەوکردنی زۆر لە نەخۆشییە بەرگرییە خۆکارەکاندا سەرکوت دەکەن.

ئێستا لە توێژینەوەیەکی نوێدا، توێژەرانی قوتابخانەی پزیشکی جۆنز هۆپکینز چارەسەرێکیان بەکارهێناوە کە لە ڕێگەی مایکرۆگەردیلەکانەوە دەگەیەنرێتە ئەو مشکانەی کە نیشانەکانی هاوشێوەی ئێم ئێسیان هەیە کە بەڵێنی وەک چارەسەرێک بۆ نەخۆشییە لاوازکەرەکە نیشانداوە.

لۆژیکی ئەوان سادە بوو: ئەگەر بە خانە "خراپەکان"، خانەکانی T، زاڵ بن بەسەر خانە "خراپەکان"دا، ڕەنگە خانە کاریگەرەکان ڕێگری لە لەناوچوونی غەلافی مایلین بکەن.

جۆرجیۆ هاوکارە لە توێژینەوەکە دەڵێت: "ئێمە ڕێگەیەکمان پەرەپێداوە بۆ 'هاوسەنگی' خانەکانی T کە دەگەنە سیستەمی دەماری ناوەندی لە کاریگەرەکانەوە بۆ خانەکانی T ڕێکخەر، یان T regs، کە سیستەمی بەرگری دەگۆڕن و دەرکەوتووە کە ڕێگری لە کاردانەوەی بەرگری خۆکار دەکەن". ڕایمۆندی.ئەوان دەیکەن، ئێمە پەرەمان پێدا.

شێوازی توێژەران بریتی بوو لە دەرزیکردنی وردە گەردیلەی پۆلیمرە زیندووەکان بۆ ناو شانەکانی لیمفاوی مشکەکان بۆ دابینکردنی سێ مادەی چارەسەری سەرەکی. یەکەمیان تێکەڵکردنی دوو پرۆتین بوو، ئینتەرلوکین-٢ کە هاندەری بەرهەمهێنان و گەشەی خانەکانی Tیە، هەروەها دژەتەنێک کە شوێنە تایبەتەکانی بەستنەوە لەسەر ئینتەرلوکین-٢ ڕێگری دەکات، بەڵام ئەوانەی لەسەر T regs باشتر دەکات.

دووەمیان بریتی بوو لە پێشکەشکردنی مۆلیکولێک کە پارچەیەکی پڕۆتینی مایلین (پێپتید)ی لەسەر ڕووی خۆیەتی کە خانەکانی T ڕێکخەری تایبەت بە مایلین وەرئەگرێت کە غەلافی خانە دەمارییەکان دەپارێزن.

سێیەمیان دەرمانی ڕاپامایسین بوو، کە مادەی بەرگری سەرکوتکەرە و ژمارەی خانە T کاریگەرەکان کەمدەکاتەوە.

سیستەمی لیمفاوی بەشێکە لە سیستەمی بەرگری لەش و تۆڕێکی گەورەی بۆری و ڕژێن و ئەندام و شانە کە ڕێژەی شلەی لەش کۆنتڕۆڵ دەکات و بەرگری دەکات لە هەوکردن. ئەو شلەیەی پێی دەوترێت لیمف خڕۆکە سپییەکانی خوێنی تێدایە.

جۆردن گرین، نووسەری سەرەکی توێژینەوەکە دەڵێت: "ئێمە ئەو وردە گەردیلە بارگاویکراوانە لە نزیک شانە لیمفاوییەکانەوە دەدەین بۆ هاندانی بەرهەمهێنان و گەشەی T regs و ئاسانکاریکردنی گەشتەکانیان بۆ سیستەمی دەماری ناوەندی لە ڕێگەی سیستەمی لیمفاوییەوە".

ئاماژەی بەوەشکرد: دەرەنجامەکانی توێژینەوەکەمان دەریانخستووە کە لە هەموو مشکەکانماندا، T regs چالاکیی بەرگری خۆکارانەی ئەو هۆکارانەی کاریگەرییان لەسەر مایلین هەبووە و ڕێگری لە تێکچوونی زیاتری دەمارەکان کردووە و ئەو کاتەی پێدەدەن کە پێویستە بۆ چاکبوونەوە.

ئەم دۆزینەوانە توێژەرانی سەرسام کرد.

ڕایمۆندی دەڵێت: "بە بەکارهێنانی ئەم چارەسەرە لەسەر مشکەکان کە بەخێوکراون بۆ نیشاندانی نیشانەکانی بینراو لە مرۆڤی تووشبوو بە ئێم ئێس، بۆمان دەرکەوت کە دەتوانین گەشەی ترێگس زیاد بکەین لە هەمان کاتدا ژمارەی کاریگەرەکان کەم بکەینەوە". ئێمە نیشانە هاوشێوەکانی ئێم ئێس لە 100%ی... مشکەکان، و لەوەش سەرنجڕاکێشتر، لە 38%یاندا ڕزگاربوونێکی تەواویان بەدەستهێنا. بە واتایەکی تر زیاتر لە یەک لەسەر سێیان چارەسەر کران و لە نەخۆشییەکە ڕزگاریان بوو.

لە داهاتوویەکی نزیکدا توێژەران پلانیان هەیە کاریگەری ئەم چارەسەرە بچووکە نوێیە لەسەر نەخۆشی ئێم ئێس پشتڕاست بکەنەوە بە توێژینەوەی زیاتر کە ئامانجیان مامەڵەکردنە لەگەڵ نەخۆشی شەکرەی جۆری یەکەم کە نەخۆشییەکی دیکەی بەرگری خۆکارە.

جەیمی سپانگلەر، یەکێک لە نووسەرانی توێژینەوەکە دەڵێت: ئەو مشکانەی کە نەخۆشی شەکرەی جۆری یەکەمیان هەیە، دەبێتە یەکەم هێڵی لێکۆڵینەوە. ئێمە پێپتیدی مایلین کە بەکاری دەهێنین لەگەڵ یەکێک لەو خانانە دەگۆڕینەوە بۆ بەشداریکردن و گەشەپێدانی T regs تایبەتەکان بۆ خانە بەرهەمهێنەرەکانی ئەنسۆلین لە پەنکریاس کە زیانیان بەرکەوتووە یان بەهۆی چالاکیی بەرگری خۆکارانەی نەخۆشییەکەوە مەترسییان لەسەر بووە.

توێژەران پێیان وایە چارەسەرکردنیان توانای چارەسەرکردنی ژمارەیەک نەخۆشی بەرگری خۆکارانەی هەیە.

گرین دەڵێت: "باوەڕەکە ئەوەیە کە لەگەڵ هەر گۆڕانکارییەک لە پێپتیدەکەدا کە پێشکەشی دەکەین، دەتوانین چارەسەرەکەمان بکەینە ئامانج لە دژی جۆرەها نەخۆشی بەرگری خۆکار". هیوادارین بۆرییەک لە چارەسەرە ئەگەرییەکان ئامادەبن پێش ئەوەی بچینە سەر توێژینەوەکانی سەلامەتی و کاریگەری لە مشکدا کە هیوادارین ببێتە هۆی تاقیکردنەوەکانی مرۆڤ.

ئەم توێژینەوەیە لە گۆڤاری Science Advances بڵاوکراوەتەوە.